Nirvana

Ramdam ko pa ang kirot.

Kapapanganak ni Kris Aquino kay Joshua. Yan ang headline sa dyaryo nang araw na yun. Humupa na ang epekto ng droga sa katawan ko, kaya may kalinawan na ang isip ko. Kaya rin parang mas ramdam ko ngayon ang malaking sugat na tangan ko. Peklat ito, I'm sure. Sana hindi mag-keloyd, at hindi naman siguro.

Tama si Manang Violy. Pagkatapos ng lahat, gagaan ang pakiramdam ko. Magiging maaliwalas ang lahat. Pero hindi ako makalakad ng maayos. Di ko mapigilang tumupi. Wari ko kinakaladkad ko ang mga paa ko. Pilit kong tinutuwid ang sarili ko, tinataas ang nuo ko. Yun lang ang paraang paglakad na alam ko. Kahit namamaga ang dibdib ko. Kahit tabingi pa ang tingin ko sa sahig. Keber. Ito ang araw na yun.

Parang walang kasinghaba ang paglalakad na ginawa ko. Hindi ko na maalala ngayon kung kelan ako lumiko, dumiretso, umakyat o bumaba. Hindi ko na rin maisip ngayon kung sarili ko ba ang pinang-iingatan ko noon o ang tangan ko.

Nang marating ko ang unang hakbang palabas nang kulungang yun, parang gusto kong pumikit sa sarap. Ngunit paano ka kukurap sa ganda ng sinag ng araw na nakikipag-ulayaw sa lamig ng simoy ng hangin?

Tanaw ko ang nagsasaliwang mga bundok, na kahit kailan ay di ko pa narating at kahit sa pangalan ay hindi ko kilala. Kung bakit sa araw na ito, parang umatras ang mga ulap para bigyang daan ang mga bundok.

Natigilan ako sa lahat ng ito. Tamang-tama ang lahat. Tsaka ko na iisipin ang mga susunod na araw. Tsaka na ako luluha. Tsaka ko na pagsisisihan ang lahat. Tsaka ko na haharapin lahat. Walang katulad ang sandaling ito.

Tinitigan ko ang sanggol sa bisig ko. Sinasabi ko na nga ba, tatawagin ko syang Nirvana. Pero hindi bale na. Ang langit kahit sa anong pangalan ay langit pa rin.

Anak, ito ang araw na ibinaba mo sa akin ang buong kalawakan.

One Friday Morning

“She’s inside na, the guidance counsellor took all the girls away balikan na lang daw at 12nn but I’m still here iniisip ko san pwede tumambay where I can work. Tindi ng araw dito sa waiting area sa guard e.” Text ko yan kay En, a few minutes after mawala sa pananaw ko si Jubilee na animo’y nilamon ng building ng St. Theresa’s.

Ayun na sya, in her pink hooded blouse and denims with her katya bag. She did not even look back, as if alam na nya anong gagawin nya all the way while I looked on na as if okey lang kasi ganun talaga. Well, ganun naman talaga. Nakikiramdam din ako sa ibang nanay na nag-“goodbye I’ll pick you up later” sa mga daughters nila as they took off in their shining shimmering cars.

None of the drama-comedy eksena like nung hinatid ko si Isaac to take his entrance exam at Philippine Science, kung san maraming haplusan at halikan sa mga anak at “galingan mo anak, alalahanin mo lahat ng ni-review natin, dapat maipasa mo ito para iskolar ka anak”. Hindi naman kami nag-drama nang ganung mag-ina, after all pupungas-pungas pa sya sa antok nun. Can’t blame the boy, he’s really quite young for his school level. Hindi nga ako sure kung naiintindihan na nya nun kung gano kaimportante yung gagawin nya.

Patanung-tanong sa bawat kanto hanggang makarating na ako sa Retiro, hanggang tumigil na ako sa Figaro. Dapat sana Starbucks ang hinahanap ko. Pero linchak, namumula na paa ko sa kalalakad at natanong ko na simula sa gwardya hanggang sa kargador at tinder ng yosi wala pang bumabanderang Starbucks.

Habang binabanatan ko ang Food for the Gods at decaf na kape, kumakarera utak ko – ano kayang ginagawa nila? Mahaba-haba rin kaya ang limang oras para sa exam. Baka may interviews din. FGD kasi marami sila? If it were Isaac I wouldn’t be worried. Pero mahiyain kasi si Jubilee. Usually pag tinanong, ang sagot laging kibit-balikat lang.

Kung may tour of the campus, I’m pretty sure that is something she will enjoy. Actually I’m hoping na meron so she can get a feel of the place. No – so that she can agree with me that it’s quite a good school. This girl is one stubborn, hard-to-convince child who needs to make up her own mind about everything. Dapat pinadaan ko sa Ambassador cum lobbyist na kuya, kaso he’s going through a difficult teenage stage so parang hindi kami vibes.

I have hoped a couple of years ago that En would agree to send her to the National High School for the Arts. But at twelve? Syempre the father said no. And this is why it’s quite a challenge to find a school for her. She is not the intellectual child, or rather, the academic child. She’s an artist, and already at a young age she has defined herself to be that. So I felt we need to send her to a school where she will fit. I am quite convinced that there are a few good schools that can provide her lessons in the music and arts. Yun lang, feeling ko girls schools ito. I’m not a big fan of exclusive schools. But that’s me.

Sabi ni Kahlil Gibran, your children are not yours. Dadalhin daw sila sa isang bukas na kailanman ay hindi mo madadalaw. Well, san man yun sana maihatid ko sila dun. And then I can go off to some coffee shop and do my thing... while I keep thinking of them, wondering – ano kaya ang ginagawa nila?

Ang Siwang sa Pader

Abalang-abala si Diding. Sa araw, tuloy pa rin sya sa paggawa ng mga tulay. Sa gabi, kapag mga kuliglig na lang ang gising, isa-isa nyang sinasalansan ang mga bato sa likod ng hardin.

Si Diding ay nagmula sa angkan ng mga inhinyero. Sa bayan nila, isa ito sa mga pinakamahalagang papel na maaring gampanan ng sinuman. At dahil babae si Diding, higit na syang kinagigiliwan. Mas masinop daw kasi ang babae; mas madetalye at malasakit sa katapusang yari.

Liban pa sa husay ni Diding sa pagbubuo ng maraming tulay, gusali, at iba’t-ibang mga makina, may mahika ang mga kamay ni Diding sa pagtatayo ng mga pader.

Sabi-sabi, bawa’t isang nilalang sa Balon ng mga Pabo ay may angking salamangka. Libong taon na ang nagdaan sabi-sabi pa rin ito. Ayon sa alamat, bawat Pabo ay nakatakdang maglihim ng kanilang salamangka.

Ang Balon ay paraisong inukit sa simple at mapayapang pamumuhay. Bawal gumamit ng salamangka. Bawal pag-usapan. Kung walang gagamit, walang mag-uusap ukol dito. Sa tamang oras, nalalaman ng bawat Pabo ang kanilang angking salamangka pero kasabay nito ang lihim na papasanin nila habambuhay.

Gabi-gabing isinusugal ni Diding ang sarili nya. Tiyak na kamatayan ang naghihintay sa kanya kung may makakamalas sa kanya.

Hinuhugot nya mula sa tinig ng mga kuliglig ang lakas na umuukit sa bawat bato. Lumilikha sya ng malulungkot na himig upang dahan-dahang isalansan ng hangin ang mga bato. Sa bawat paglalapat, daluyhoy ang ibinubulong na wari ba’y pinagtatalik ang himig at hininga.

Bawat himig kapantay ng isang alaala. Bawat alaala katumbas ng isang bato. Kaya nga ba masalimuot ang pader na ito.

Tanging malalim na kalungkutan lamang ang sangkap sa pagtatayo ng pader. Walang ligaya, walang galit, ang maaring dumampi sa isip ni Diding habang itinatayo ang pader kundi’y guguho ito. Kaya nga ba sa kalaliman ng gabi kung gawin ito ni Diding.

Hindi ito ang una. Pero ito ang una nyang sinadya. Buo ang loob nya. Walang papatak na luha. Walang mapapatid na hinga habang dumadaluyhoy. Ito ang pinakamatibay na pader na gagawin nya – ang pader sa ilalim ng burol kung saan gumugulong pababa ang hangin at gumagapang sa hardin na tanaw sa bintana ng silid-tulugan ni Diding.

Babarahan ng pader ang matamis na hangin na ito. Tama na ang mga panaginip. Tama na.

Hindi mabibilang ang mga gabing pinagsumikapan ni Diding na matapos ang pader.

Sa ika-apatnapung gabi, nailapag na ang huling bato. Pumiglas sa buntong-hininga ang animo’y sinok na pala’y isang hikbi. Mala-gulaman ang tuhod ni Diding nang upan ang bangkong isinandal sa pader. Nahimlay sya hanggang mapaidlip.

Humahalik na ang araw nang idilat ang mata, may pagkalito sya nang madama… may matamis na hanging kaulayaw ang sinag ng araw. Ilang sandali pa, napangiti si Diding. Bumangon sya at lumakad pauwi.

May siwang sa pader.

Alon

May oras pa. Pupunta ako sa buhanginan at hahanap ako ng mapupwestuhan. Kahit isa lang, makapagsulat lang ako ng something sa lugar na ito. ‘Yan. Okey na ‘ko dito. Sarap ng may BB talaga. Who needs a laptop?

Hm... La di dai di dai... Mmm... Syet. Ano ba yan wala naman akong maisip. Nakakaantok ang alon. Tingala. Lentek, anong isusulat ko – ‘tong korteng isdang ulap? Hmmm.... ang saya ng tugtog. Sarap sayawan talaga ng Latin music- ang landi, napaka-dynamic ng indak. Baka naman nami-miss ko lang kasing sumayaw talaga. Haay, I really need to find myself a dance partner. Mukhang retired na sa pagsayaw ang fave partner ko.

Ano ba naman ‘tong mga ‘to. Hanggang dito trabaho pa rin ang iniisip. O well, kundi ako nagresign malamang mas malalala ako sa kanila ngayon.

Teka, hindi ako nagresign. Hindi na ‘ko nagrenew ng kontrata, ‘yun ‘yon. Tinapos ko naman ang kasunduan- isang taon. Mantakin mo, naka-isang taon din ako. I should congratulate myself, tap myself on the shoulder- ang galing ko, ang tyaga ko, at higit sa lahat sabi ko nung December hindi ko na kaya pero kinaya ko pa with almoranas, ulcers, dandruff and all 13 lbs. of pure fat. Ganda.

Masaya ako. Nung una, I was thinking baka madugo ang pag-alis ko. It’s a good thing I took the time to really think hard kung bakit ba ako aalis, kelan, at paano. Pero ngayon, I think it’s perfect. Nothing can be more perfect than knowing that the moment has arrived.

Ang gulo gulo naman talaga nung una. At habang tumatagal humihirap, hanggang pakiramdam ko nakalibing na ako. OA naman. Siguro nalulunod lang. Five months ago parang ayoko ring umayaw; gusto kong tapusin hanggang project end, gusto kong subukan kung in the end I will belong, ayokong mang-iwan. In fact, inisip ko pang mag-nego ng mataas na rate. As if it can compensate sa pagod, inis at pent up stress na nararamdaman ko. Obviously sa umpisa pa lang mali ang tantya kong workload, masyadong mura ang pagbenta ko ng serbisyo ko, at hindi ko nai-account ang possibility that I have to work in an environment na zero systems. Baka rin akala ko talaga nung una papalpak ako ng bonggang bongga so safe na mas mababa ang presyo ko para at least walang sumbatan. E pero kinaya ko naman. Ang chaka naman kasi ng choices- walang ibang gagawa, hindi ko kayang amining hindi ko kaya, at ayokong mapahiya si friend. Magaling ako. Period. (At higit sa lahat sobrang yabang, I simply have to deliver at all costs. Ayan tuloy.)

Kung may malungkot (oo nga may malungkot) eto na ‘yun- na posibleng may mga friendship na nagbago ang hugis. Sana hindi. Pero baka naman hindi yung friendship, yung pagkakakilala lang namin sa isa’t isa, yung pagkakakilala ko sa sarili ko, yung value na binibigay ko sa kanila and vice versa, whatever and whichever.

Well, give or take and given the facts, in a few months time the friendships will change. We have all evolved, or we have seen each other in a different light. Ang sad. Mixed feelings ako. Ang difficult to see it as natural or nothing more than human.

It’s too messy. Working with friends is just too messy. Minsan parang gusto kong sabihin sa sarili ko: What was I thinking? Why did I take these risks? I knew that things don’t happen the same way twice. I knew I can only help to a certain limit. I knew I can be too affected by my friends’ emo states. I knew that it seldom shows when I’m overburdened and I have a hard time asking for help. Haay...

What’s done is done. They will move on or move forward. As for me, iniisip ko pa anong susunod na extra challenge ko. Mag-rowing kaya ako? Mag pole dancing kaya? Mag-aral kaya ako ng byolin? I can spend time rediscovering myself anew. Try ko na lang ‘wag malungkot. Kung mag-isa ako e di ganun.

I took these risks because I wanted to believe the relationships I built over the years are strong enough. And I believe it to be so. If they are not, then I have to be strong enough to try building new ones... again.

Venus

I love you, you know although sometimes it just doesn’t show.

Linya ‘yan sa kanta ng Apo Hiking Society. ‘Yan din ang nakasulat sa unang pahina ng diary na regalo nya sa ‘kin sa isang napakahalagang bertdey ng buhay ko. ‘Yan na lang ang naaalala kong nakasulat dun. At ‘yan din ang pinaka-naaalala ko sa kanya. Siguro dahil ‘yan na ang buod ng relasyon namin.

Mahirap maintindihan ang damdamin nya. Kadalasan di ko alam kung galit ba sya, masaya, nagtatapang-tapangan o talagang maingay lang sya. Halos lahat ng kaibigan ko ayaw nya, at lahat ng inibig ko ayaw din nya. Maliban na lang pag may sakit ako, di ko naaalang nilambing nya ‘ko at lalong hindi ko natatandaang ever sinabihan nya ‘ko ng I love you.

Matapos nyang palihim na basahin ang diary ko, nabasag ang kaliwang eardrum nya sa kasisinga. Hindi nya matanggap na puro puot sa kanya at kalandian ang laman nun. Kung bakit naman kasi pinakailaman nya yun e diary yun ng isang teenager. Baka ‘pag nabasa nya rin ang laman ng blog ko ngayon, yun namang kanang eardrum nya ang mabasag.

Di ako maantig sa pagda-drama nya nung hapong iyon. Ang nasa isip ko, sinira nya ang tiwala ko sa kanya. At lalo akong nagalit sa kanya dahil sinabi nyang hindi na sya ulit maniniwala sa kahit na anong isusulat ko dahil isa daw akong manloloko, dahil hindi ako marunong kumilala ng pagmamahal.

Lumipas ang maraming taon. Minsan ko na lang syang sinulatan pagkatapos ng eksenang yun. Isang mala-diary din ang pinadadala ko sa kanya nung mga panahong nalayo ako sa Kyusi. Pero tinigilan ko din yun dahil hindi naman sya sumasagot. Hanggang ngayon, tuwing susubukan ko syang sulatan para sabihin ang magagandang damdamin ko, tumitigil ang ballpen. Tuwing bertdey namin, ganito ang eksena ko.

Kahit sa text hindi ako makapaghayag ng damdamin ko. Tuwing babatiin ko sya sa kahit anong okasyon, deretsahan na lang ang pagbati ko. Kapag may problema, sinasabi ko na lang sa kanya, "God is good".

Pero nung naoperahan ako sa apendicitis, hindi ko natandaang maraming tao sa paligid ko. Ang naalala ko lang andun sya at tinatawag ko ang pangalan nya habang umiiyak ako sa sakit. Andun sya, kahit sya mismo ay dinudugo at pasyente din ng ospital na yun.

Tuwing malaki ang problema ko, takot ako, at magulong-magulo ang isip ko, sya ang una kong naaalala. Tinetetxt ko sya- "Pray for me". Pakiramdam ko, sya na ang pinakamalapit na koneksyon ko sa itaas. Tuwing gusto ko nang mawalan ng pag-asa, naiisip ko ang mga taông pinagpaguran nya at lahat ng lakas na ipinakita nya sa 'kin sa lahat ng panahon. Bumabangon ako at napapailing, dahil kumakapit naman ang paa ko sa sahig.

Hindi ako pwedeng magpatalo sa kahit ano o kahit sino, dahil sya rin ang nagsabi sa akin na malakas ako. Titig ko pa lang daw pader na. Ang lagi nyang sinasabi, matuto akong umunawa na malakas ako at ang iba ay mahina. Nun ko nalaman na tangan ko ang sumpang pinulot ko sa kanya- ang maging malakas.

Maaga nyang ipinamukha sa 'kin ang kahinaan ng kasarian ko at ng kalagayan namin sa buhay. Ganun nya ipinakilala sa 'kin ang pasasalamat sa mga simpleng biyaya.

Ang ganda ng araw. Masarap maglaba ngayon.

Sayang ang mantekilya baka matunaw. Tawagin mo ang mga kapitbahay.

Tingnan mo o, ang liit ng palad mo. Hindi ka yayaman pero marami kang magagawa dahil kumpleto ang mga daliri mo.

Ang babaeng ito ang ang nagsabing bobo ako sa Math, ang pumigil sa 'kin na kumanta, ang nagturo sa akin na mas makapangyarihan sa akin ang isang ipis. Ang babaeng ito ang hindi makapaniwala nang halos ma-perfect ko ang entrance exam ng isang unibersidad, ang naglupasay sa iyak nang makakuha ako ng mataas na grade sa NCEE, ang nagsabi sa 'kin na ang pangarap nya lang para sa akin ay ang makapag-asawa ako ng matino. At ang babaeng ito din ang nagsabi sa ‘kin na wala akong hindi kakayanin kapag ginusto ko- dahil isa akong adelantada, maldita, at kung ano pang Espanyol na parang mura ang tunog.

Yan si Mudra, sobrang ganda nya pangalan pa lang Dyosa na- Venus.

Ang Libing ni Bathala

Hindi na maitanggi ang katotohanan. Kanser ang dahilan ng matagal na pagkawala ni Bathala. Para san pa ang lihim- patay na sya.

Nung kelan lang dinayo ko ang burol ni Bathala. Dinaanan ako ng nagbubunying si Gracia. Hindi sya nachugi, at sa halip pakiwari nya wagi sya ngayon sa lahat ng engkantong pumapaligid sa kanya sa Salapudin.

Syempre pa, nuknukan ng tsismis ang mga ganitong salu-salo. Nahahati sa apat ang mga dumayo sa burol.

Ang mga dugong bughaw. Kapag may namamatay, naglilitawan ang mga matalik na kaibigan. At sila ang pinakamadaling makilala. Sila ang sumasalubong at naghahatid ng mga bisita, walang kapagod-pagod nilang ikinukwento ang mga huling sandali. Pero ang highlight ng kwento nila ay kung pano silang napasok sa eksena; anong ka-award-award ang ginawa nila para i-deserve ang kanilang korona. For sure, mas sikat pa sila sa asawa ng yumao.

Ang mga alalay. Dalawa lang ang lumulutang sa mga burol; maliban sa mga dugong bughaw e eto na ngang mga alalay. Madali rin silang ma-ispatan dahil kung ang dugong bughaw ay nasa pinto, ang alalay ay nasa kusina. Dahil mas matagal magbabad sa burol ang mga alalay, sila ang susi sa buong kwento. Higit sa lahat, malalim ang pakiramay nila- isipin mo ngang hanggang sa kamatayan e mababang uri pa rin sila.

Ang mga usisera. Hindi lang naman tsismis ang pinupulot at ikinakalat ng mga usisera. Gifted sa walang hangganang kauhawan sa leksyon ang mga ito. Marami silang tanong, maraming ikinakabit na kwento galing pa sa kabilang karagatan o sa hindi kilalang kabundukan siguradong may kahawig ang istorya ng buhay mo. Ang malungkot, sa lahat ng dumadayo sa burol, ang mga usisera ang hinahabol ng kunsensya nila kahit bwan o taon na ang lumipas.

Ang mga tunay na nawalan. Samut-sari rin ang hitsura nila. Hindi lahat ng nawalan e humihikbi, humahagulhol at nagmumukmok sa isang sulok. Ang mga tunay na nawalan ang pinakamahirap makilala sa burol. Sila ang pinakaunang nagtatatwa na nawalan sila. Kaya naman iba’t-ibang anyo nila- may maingay na bumubunghalit o humahagikhik sa tawa, may inaantok pero gabi-gabing nariyan, at meron ding animo’y normal na nakikipag-kamustahan na kala mo e lingguhang misa lang ang dinaluhan nya. Makikilala mo lang sila dahil may moments sila; swerte mo kung hindi sa banyo mangyari ang moment nila at masasaksihan mo ang kakaibang indie film.

May dahilan ako para malungkot. Kahit hindi ako natulungan ng Bathala sa oras ng pangangailangan ko sa kanya, naturuan nya ako sa maraming paraan. At ang pinakamahusay na paraan sa lahat ay ang pagpapakita nya kung paanong gawin ng mahusay ang trabaho at maglaan pa rin ng takdang panahon para sa pamilya at sa sarili.

Sa Bathala ko natutunang ang trabaho ay trabaho lang. Marami pang ibang bahagi ang buhay...

Freddie

Pinag-uusapan sya ng lahat. Kinatatakutan ng mga naging estudyante nya. Hindi dahil nambabagsak sya, kundi dahil paduduguin ka nya.

Hindi ko pa sya nami-meet tadtad na 'ko ng babala. Parang kulang pa ang lagim na nararamdaman ko sa Statistics, kelangan pa 'kong takutin na impyerno ang sem ko kapag si Dr. David ang naging propesor ko. At syempre pa, sya na nga at wala nang iba. Dalawa lang naman ang pagpipiliang guro sa subject na yun at naka-leave yung isa. Hindi ko na matakasan pa, dahil kelangan ko nga yung subject na yun.

Ang tanga-tanga ko rin naman kasi. Nakita ko ang curriculum ng pinili kong kurso, at alam kong halos kalahati ng total units ay puro Stat. Kaso, talaga namang interesting ang social psychology. Kung sa sugal, wala kang talo. Hindi ka man maging tanyag, o di mo man talaga maging propesyon yun, sulit ka naman sa lahat ng matututunan mo.

Sa tutuo lang, kaya ako nakaisip mag-aral ulit e dahil umabot na ako sa puntong nabuburyong na rin ako sa sarili ko. Parang wala nang masyadong challenge ang mga ginagawa ko. Kung meron man, sobra namang challenge na ramdam kong wala akong alam at sa maraming paraan e hinuhulaan ko na lang ang ginagawa ko. Kulang na kulang na ako sa armas, wari ko wala na akong mapipiga sa sarili ko at kung anupaman ang kailangan ko e hindi ko na mapupulot sa kalsada. Panahon na para bumalik sa eskwela, at tanggaping kailangan kong matuto.

At nun ko nga muling hinarap ang mga kakulangan ko. Sa kakaibang mundong ito, muli kong hinarap ang mga takot ko at kusa kong ibinaba lahat ng pagmamalaki ko.

Matanda na si Dr. David, at ang estilo nya ay ganun din- nagtatawag, nagpapa-solve sa board, at parang ayaw ka nyang tigilan hanggang ikaw mismo ang makahanap ng sagot sa tanong, o hanggang aminin mong hindi ka nag-aral. Kung magpa-exam, one to sawa at ilang tanong lang pero mula sa umpisa hanggang sa dulo ang tuhog. Minsan, isang linggong take-home exam. Feeling ko lang ha, walang nakapasa sa mga exam nya ever.

Tuwing araw ng klase namin, gumigising akong "Shit" ang unang namumutawi sa aking bibig. At parang buong araw akong naka-shabu sa pagkakagising ng buong diwa ko. Never atang nangyaring hindi ako nag-aral bago pumasok sa klase. Never din naman kasi syang umabsent o nagpostpone ng klase que si jodang dalawa lang ang present.

In fairness, inuulit nya ng leksyon kapag may absent o kapag napansin nyang nakatingala na sa kisame o nakadikdik na sa notebook ang mukha ng mga estudyante. Alam nya sigurong hindi na kami lucid kaya naman pati kung anong butones ang pipindutin sa calculator e itinuturo nya.

Ang notebook ko sa kanya ang pinaka-malinis at pinakakumpleto kong notebook sa buong buhay ko. Syempre, nire-rewrite ko kasi. Sa kanang pahina ko itinatala ang mga sinusulat nya sa board at sa kaliwa naman ang lahat ng paliwanag nya. Apat hanggang limang kulay ng ballpen ang gamit ko, para lang mas malinaw. Lahat ng bilog, parihaba, at linya ay iginuguhit ko para tukuyin ang dapat kong maintindihan.

Sa kaliwang pahina ko rin itinaytala ang mga leksyon nya sa labas ng Stat, mga pilosopiya ng buhay na tanging sa isang matalinong tao mo lang maririnig:

Wise people do not argue on semantics, but on meanings.

Brilliance shine in the way a person organizes his thoughts.

At marami pang ganito.

Hindi ko malilimutang lagi nyang sinasabi na titigil lamang syang magturo sa araw na mamamatay na sya. Dahil kapag hindi na sya nagtuturo, paaalisin na sya sa housing na kaloob ng pamantasan at ayaw na nyang lisan ang bahay na tinirhan nya sa mahigit 50 taon. Ang plano nya, diretso na sya sa sementeryo. Kapag ibinaon na daw sya sa lupa, wala nang mahihita ang mga uod dahil naibigay na nya sa mga estudyante nya lahat ng maikakatas pa sa kanya ng buhay.

Hindi lang sya mahusay na guro, mahusay syang talaga sa matematika. Ganitong-ganito mismo ang kapalaran nya. Nagtuturo, inatake ng karamdaman, naospital, at sa araw ding iyon... dedbol.

Hindi na ako dumalo sa lamay nya sa gitna na kabi-kabilang text ng mga kaklase at guro ko. Maliban sa ayokong nakakakita ng patay, ayokong makita syang walang buhay.

Sa dalawang sem na guro ko sya, hinasa nya ang aking little purol na brain. Sa kanya nabuhay muli ang mga natutulog na mantika ng utak ko. Binuhay nyang muli lahat ng takot, katapangan at pagsusumikap ko. Hindi ko malilimot na minsang narinig nya akong umaangal sa kaklase sa haba ng babasahin (500 pages sa loob ng dalawang araw!), ito ang winika nya:

“Isn't that what we do? We read.”